Φορείς πολιτισμικής συνέχειας και κοινωνικού νοήματος τα συμβολικά κοσμήματα
Από τη λαογραφική παρατήρηση του Νικολάου Πολίτη στη σύγχρονη εμπειρία
της Γωγώς Καρακούση*
Η μελέτη των κοσμημάτων υπερβαίνει κατά πολύ την αισθητική τους διάσταση, καθώς αυτά λειτουργούν διαχρονικά ως υλικοί φορείς συμβολικών, κοινωνικών και πολιτισμικών νοημάτων. Ιδίως τα συμβολικά κοσμήματα, όπως το δαχτυλίδι αρραβώνος και γάμου (βέρες, μονόπετρα), αποτελούν εξαιρετικό παράδειγμα της διαχρονικής συνέχειας των συμβόλων, τα οποία διαπερνούν διαφορετικές ιστορικές περιόδους, πολιτισμικά πλαίσια και κοινωνικές δομές. Ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα, ο Νικόλαος Πολίτης, στο έργο του «Ο δακτύλιος του αρραβώνος» στο Λαογραφικά Σύμμεικτα, τόμος Α, (1920:102-104), προσέφερε μια σημαντική ανάλυση του δαχτυλιδιού ως συμβολικού αντικειμένου, θέτοντας τις βάσεις για μια βαθύτερη κατανόηση της σχέσης ανάμεσα στην υλική κουλτούρα και τις κοινωνικές πρακτικές.
Σύμφωνα με τον Πολίτη, η ανταλλαγή δακτυλιδιού δεν αποτελεί απλώς ένα εθιμοτυπικό στοιχείο του γάμου, αλλά ανάγεται σε αρχαιότατες πρακτικές επισφράγισης συναλλαγών και συμφωνιών. «Τὸ ἔθιμον τοῦ ἀνταλλάσσειν δακτύλιον πρὸς ἐπισφράγισην τινῶν συνναλαγών, κυριώτατα δὲ τῆς εἰς γάμον ἑνώσεως, εἶναι κοινότατον ἐν Ἀσίᾳ καὶ Εὐρώπη καὶ ἐν γένει παρὰ τοῖς πλείστοις λαοῖς τῆς γῆς […]». Ο δακτύλιος/το δαχτυλίδι λειτουργεί ως υλική εγγύηση μιας υπόσχεσης, ως απτή απόδειξη μιας αμοιβαίας δέσμευσης. Σε εποχές κατά τις οποίες οι θεσμοθετημένοι νομικοί μηχανισμοί είτε απουσίαζαν είτε δεν είχαν την καθολικότητα που γνωρίζουμε σήμερα, τέτοιου είδους σύμβολα, αναλάμβαναν τον ρόλο της διασφάλισης της εμπιστοσύνης μεταξύ των μερών, έτσι η συμβολική δύναμη του κοσμήματος δεν ήταν συνεπώς απλώς συναισθηματική, αλλά βαθιά κοινωνική και ενταγμένη σε ένα σύστημα άγραφων κανόνων και εθιμικών πρακτικών.
Έτσι οδηγούμαστε σε ένα ευρύτερο ανθρωπολογικό συμπέρασμα, το οποίο ο Νικόλαος Πολίτης διατυπώνει με ιδιαίτερη σαφήνεια: «[…]Ὁ ἄνθρωπος αἰσθάνεται τὴν ἀνάγκη εἰκονικῆς τινὸς πράξεως ἢ παραστάσεως πρὸς ἔνδειξιν τῆς ἱερότητος τῆς συνναλλαγῆς καὶ τῆς ὑποχρεῶσεως πρὸς πιστὴν αὐτῆς τήρησιν, ἀφ΄ου οἱ ἀτελεῖς νόμοι ἀδυνατοῦσι νὰ παράσχωσι τὰς ἀπαιτουμένας ἐγγυήσεις πρὸς ἐξασφάλισιν τῆς ἐκπληρώσεως τῶν ἀμοιβαίων ὑποχρεώσεων[…]»
ο άνθρωπος δηλαδή έχει την ανάγκη να εκφράζει αφηρημένες έννοιες, όπως η πίστη, η υποχρέωση, η ιερότητα μιας σχέσης, μέσω πράξεων και υλικών αντικειμένων. Το κόσμημα, και ειδικότερα το δαχτυλίδι, καθίσταται έτσι ένα μέσο μετάβασης από το άυλο στο υλικό, από την πρόθεση στην πράξη. Η πράξη της ανταλλαγής ενός κοσμήματος καθιστά έτσι ορατή και κοινωνικά αναγνωρίσιμη μια εσωτερική κατάσταση (π.χ. αγάπη) ή μια συμφωνία.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει, επίσης, η έμφαση που δίνει ο Πολίτης στη διαχρονικότητα των συμβολικών αυτών πρακτικών. Τα σύμβολα, όπως το δαχτυλίδι, δεν αποτελούν εφήμερες πολιτισμικές κατασκευές, αλλά μορφές που διατηρούνται και αναπαράγονται μέσα στον χρόνο με αξιοσημείωτη σταθερότητα. «[…]ὁ δακτύλιος τοῦ ἀρραβῶνος εἶναι ἔθιμον κοινὸν εἰς πάντας σχεδὸν τοὺς λαούς[…]»
Από την αρχαιότητα έως τη χριστιανική εποχή και από εκεί στη νεότερη κοινωνία, το βασικό νόημα του δαχτυλιδιού ως συμβόλου δέσμευσης παραμένει αναλλοίωτο. Η συνέχεια αυτή δεν είναι τυχαία, αλλά συνδέεται με τη βαθιά ριζωμένη ανάγκη των κοινωνιών να διατηρούν σταθερούς συμβολικούς κώδικες που εξασφαλίζουν την αναγνωρισιμότητα των κοινωνικών σχέσεων.
Παράλληλα, ο Νικόλαος Πολίτης επισημαίνει ότι η χριστιανική παράδοση δεν κατήργησε τα αρχαία αυτά σύμβολα, αλλά τα ενσωμάτωσε στο δικό της τελετουργικό σύστημα. «[…]Ἐν τῇ ἀκολουθίᾳ ταύτη ἀναφέρονται ἐν τίνι εὐχῇ παραδείγματα ἐκ τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης πρὸς ἀπόδειξιν ὅτι ἡ συνήθεια αὕτη ἀπορρέει ἐκ τῶν θρησκευτικῶν παραδόσεων […]» Το δακτυλίδι εντάσσεται στον γάμο, αποκτώντας νέα θεολογική και θρησκευτική σημασία, χωρίς ωστόσο να απωλέσει τον αρχικό του συμβολικό πυρήνα, το φαινόμενο αυτό δείχνει πως οι πολιτισμοί λειτουργούν μέσω μετασχηματισμών και επανανοηματοδοτήσεων.
Ωστόσο, η ανάλυση του Πολίτη δεν περιορίζεται σε μια ρομαντική προσέγγιση των συμβόλων. Σε ορισμένα σημεία αναδεικνύει και τις πιο σύνθετες, ακόμη και προβληματικές, διαστάσεις τους. Το δαχτυλίδι, για παράδειγμα, εμφανίζεται και ως σύμβολο υποταγής ή εξάρτησης, ιδίως σε σχέση με τη θέση της γυναίκας στον γάμο. «[…] Ἡ ἀρχικὴ σημασία τοῦ παγκόσμιου τούτου συμβόλου ἔγκειται ἐν τῇ ἰδέᾳ τῶν πρώτων ἀνθρώπων, καθ΄ήν ἡ σύζυγος ἐθεωρεῖτο δούλη τοῦ ἀνδρός. Ὁ δακτύλιος ἦτο σύμβολον δουλείας παρίστησιν ἕνα τῶν κρίκων τῆς ἁλύσεως, ἥν φέρει ὁ δοῦλος […]».
Η παρατήρηση αυτή ανοίγει τον δρόμο για μια σύγχρονη κριτική ανάγνωση των συμβολικών κοσμημάτων, η οποία λαμβάνει υπόψη ζητήματα εξουσίας, φύλου και κοινωνικών ιεραρχιών. Το ίδιο αντικείμενο που μπορεί να συμβολίζει την αγάπη και τη δέσμευση μπορεί, ταυτόχρονα, να αντανακλά και άνισες κοινωνικές σχέσεις.
Εξίσου σημαντική είναι και η διαπολιτισμική διάσταση που αναδεικνύεται στο έργο του Πολίτη, ο ίδιος αναφέρει «[…]παγκόσμιου τούτου συμβόλου […]».
Ο δακτύλιος ως σύμβολο δεν αποτελεί αποκλειστικά ελληνικό φαινόμενο, αλλά απαντά σε ποικίλες μορφές σε διαφορετικούς πολιτισμούς.
Στη σύγχρονη εποχή, παρά τις ριζικές μεταβολές στις κοινωνικές δομές, τις σχέσεις και τις αξίες, τα συμβολικά κοσμήματα εξακολουθούν να διαδραματίζουν κεντρικό ρόλο στην καθημερινή ζωή. Το δαχτυλίδι ή μονόπετρο του αρραβώνος και γάμου παραμένει ένα από τα πιο ισχυρά και αναγνωρίσιμα σύμβολα δέσμευσης, ενώ άλλα κοσμήματα όπως ο σταυρός ή άλλα οικογενειακά κειμήλια, συνεχίζουν να μεταφέρουν νοήματα που συνδέονται με την ταυτότητα, την πίστη και τη μνήμη. Παράλληλα, η εμπορευματοποίηση και η βιομηχανία της μόδας προσδίδουν νέες διαστάσεις στη χρήση τους, μετατρέποντάς τα σε αντικείμενα κατανάλωσης, χωρίς ωστόσο να εξαλείφουν πλήρως τον συμβολικό τους χαρακτήρα.
Συνοψίζοντας, η συμβολή του Νικολάου Πολίτη στην κατανόηση των κοσμημάτων ως πολιτισμικών συμβόλων παραμένει εξαιρετικά επίκαιρη. Μέσα από την ανάλυση του δαχτυλιδιού, αναδεικνύεται η πολυεπίπεδη φύση των κοσμημάτων ως φορέων δέσμευσης, ως εγγυήσεων κοινωνικών σχέσεων, ως τελετουργικών αντικειμένων και ως εκφράσεων βαθύτερων ανθρωπολογικών αναγκών. Η διαχρονικότητα και η ανθεκτικότητά τους αποδεικνύουν ότι, ακόμη και σε έναν κόσμο που χαρακτηρίζεται από ταχύτατες αλλαγές, ο άνθρωπος εξακολουθεί να αναζητά υλικές μορφές για να εκφράσει το άυλο.
Στη σύγχρονη εποχή, τα συμβολικά κοσμήματα συνεχίζουν να κατέχουν μια ιδιαίτερη θέση στην καθημερινή ζωή, αν και το πλαίσιο μέσα στο οποίο λειτουργούν έχει αλλάξει σημαντικά. Ενώ στις παραδοσιακές κοινωνίες η χρήση τους ήταν στενά συνδεδεμένη με συλλογικούς κανόνες, εθιμικές πρακτικές και κοινωνικές υποχρεώσεις, σήμερα τα κοσμήματα αυτά κινούνται σε ένα πιο σύνθετο πεδίο, όπου συνυπάρχουν η παράδοση, η ατομική επιλογή και η μόδα. Παράλληλα παραμένουν φορείς συμβολισμού, αλλά ο τρόπος με τον οποίο νοηματοδοτούνται εξαρτάται πλέον από ένα σύνολο παραγόντων όπως η αγορά (οικονομικές συνθήκες), η πολιτισμική ταυτότητα και οι κοινωνικές μεταβολές. Η αξία εν τέλει ενός συμβολικού κοσμήματος, δεν καθορίζεται μόνο από το συμβολικό του περιεχόμενο, αλλά και από το υλικό του (π.χ. διαμάντι), την εμπορική του εικόνα και την πολιτισμική του «αναγνωρισιμότητα». Έτσι, το κόσμημα λειτουργεί ταυτόχρονα ως σύμβολο σχέσης αλλά και ως αντικείμενο κατανάλωσης όπου η εξέλιξη αυτή δεν αναιρεί τη συμβολική του δύναμη, αλλά την επαναπροσδιορίζει.
* Η Γωγώ Σπ. Καρακούση είναι οικονομολόγος, κάτοχος
Master of Science (ΜSc), Μaster of Arts (ΜΑ) και υποψήφια διδάκτωρ Λαογραφίας ΕΚΠΑ